הגה״ק רבי גרשון שאול יום טוב ליפמאן בן נתן הלוי העלער זי״ע, בעל תוספות יום טוב
דער תוספות יום טוב זי״ע
הגה״ק רבי גרשון שאול יום טוב ליפמאן בן נתן הלוי העלער זי״ע, בעל תוספות יום טוב
דער קומענדיגער יארצייט: שנת תשפ״ז (8 סעפטעמבער 2027 (ו׳ אלול))
שיקט א קוויטל צום ציוןתולדות חייו
הגה״ק רבי גרשון שאול יום טוב ליפמאן בן נתן הלוי העלער זי״ע איז מערסטנס באקאנט מיט זיין פירוש אויף משניות, דער תוספות יום טוב. ער איז געווען פון די גרעסטע גאונים אין פראג און אין פוילן אין די יארן פאר ת״ח ות״ט.
ער איז געבוירן געווארן אין וואלערשטיין, אין באוואריע, ארום שנת של״ט, און זיין זיידע האט אים אויפגעצויגן, ווייל זיין פאטער איז נפטר געווארן יונג. ער איז געווארן א תלמיד פונעם מהר״ל זי״ע אין פראג, און שוין ארום אכצן יאר אלט איז ער דארט געווען א דיין. שפעטער איז ער געווען רב אין ניקאלשבורג, אין ווין, און אב״ד פון פראג (שפ״ז–שפ״ט). אין זומער שפ״ט האט מען אים אריינגעווארפן אין תפיסה אין ווין צוליב פאלשע בלבולים קעגן אידישקייט, און מען האט אים כמעט פארמישפט צום טויט. מיט א שווערן פדיון שבויים איז ער ארויס. דערנאך איז ער געקומען קיין פוילן (נעמירוב, דערנאך לודמיר אין וואהלין), איז געווען טעטיג אינעם ועד ארבע ארצות, און אין שנת ת״ג האט מען אים אויפגענומען פאר א רב אין קראקא. נאך דער הסתלקות פון רבי יהושע העשיל, בעל מגיני שלמה זי״ע, האט ער אויך געפירט די ישיבה. ער האט געפירט קראקא דורך די גזירות ת״ח ות״ט ביז זיין הסתלקות אין שנת תי״ד. ער רוט אינעם רמ״א בית החיים.
מען דערציילט אז ווען מען האט אנטדעקט די באהאלטענע צדקה פון יאסעלע דער הייליגער קמצן זי״ע, האט דער תוספות יום טוב זי״ע געבעטן מען זאל אים באגראבן נעבן אים. די מסורה ווערט דערציילט ביי די צוויי קברים, וואס שטייען זייט ביי זייט ביי דער וואנט פונעם בית החיים.
מופתים און מעשיות
אין יאר 1629 האט מען דעם תוספות יום טוב זי״ע אריינגעווארפן אין תפיסה אין ווין אויף פאלשע בלבולים, און ער איז געווען נאענט צו א טויט־אורטייל — און ער איז ניצול געווארן. ער האט די מעשה פארשריבן אין ״מגילת איבה״ און געבעטן זיין משפחה עס צו געדענקען: זיינע אייניקלעך פאסטן ה׳ תמוז, דעם טאג וואס די צרות האבן זיך אנגעהויבן, און מאכן א משפחה־פורים ראש חודש אדר, דעם טאג וואס ער איז שפעטער אויפגענומען געווארן פאר רב אין קראקא.
מען דערציילט, אז ווען די באהאלטענע צדקה פון יאסעלע דער הייליגער קמצן איז באקאנט געווארן, האט דער תוספות יום טוב געבעטן מען זאל אים באגראבן לעבן אים, און די צוויי קברים שטייען זייט ביי זייט ביי דער וואנט פונעם רמ״א בית החיים.
מקורות: ענגלישע וויקיפעדיע, “Yom-Tov Lipmann Heller”; גנזך קידוש השם, “א׳ אדר א׳ – יום טוב לצאצאי התוספות יום טוב”.
די תקופה
די ערשטע יארן פונעם תוספות יום טוב זי״ע זענען געווען אין פראג, א גרויסע שטאט פון תורה, שוין אונטערן שאטן פון די לאנגע מלחמות וואס האבן זיך דארט אנגעהויבן אין שנת שע״ח. אין שפ״ט האט מען אים געכאפט אין תפיסה אין ווין, אין א קורצע רדיפה קעגן די מנהיגים פון די אידן, צוזאמען מיט שווערע מלחמה־שטייערן. די צווייטע העלפט פון זיין לעבן איז ער געווען אין פוילן, אויך אין די יארן פון די גזירות ת״ח ות״ט, וואס ער האט פאראייביגט מיט סליחות און פיוטים. ער איז נסתלק געווארן אין קראקא זעקס יאר שפעטער.
תפילה ביים ציון
די געווענליכע תפילות און מנהגים ביים דאווענען ביי א ציון. מ׳דאוונט נאר צום אייבערשטן, און מ׳בעט רחמים אין זכות פונעם צדיק.
ווען מ׳זעט די קברים
ווער ס׳האט נישט געזען קברי ישראל דרייסיג טעג, מאכט די ברכה. אט איז דער לשון פון דער גמרא (ברכות נח ע״ב); אין סידור שטייט זי מיט „ברוך אתה ה׳ אלקינו מלך העולם“:
בָּרוּךְ … אֲשֶׁר יָצַר אֶתְכֶם בַּדִּין, וְזָן אֶתְכֶם בַּדִּין, וְכִלְכֵּל אֶתְכֶם בַּדִּין, וְאָסַף אֶתְכֶם בַּדִּין, וְעָתִיד לַהֲקִימְכֶם בַּדִּין. וְיוֹדֵעַ מִסְפַּר כּוּלְּכֶם, וְהוּא עָתִיד לְהַחְיוֹתְכֶם וּלְקַיֵּים אֶתְכֶם. בָּרוּךְ … מְחַיֵּה הַמֵּתִים.
תהלים ביים ציון
דער סדר וואס מ׳פירט זיך, ווי עס שטייט אין מענה לשון און אין אסאך סידורים: קאפיטלעך לג, טז, יז, עב, צא, קד, קל. דערנאך פון קאפיטל קיט די פסוקים לויט די אותיות פונעם נאמען, און דערנאך די אותיות פון נשמה.
מנהגים
- מ׳דאוונט צום אייבערשטן און נישט צום נפטר; מ׳בעט ביים אייבערשטן רחמים אין זכות פון די צדיקים (משנה ברורה תקפא, כז).
- מ׳גיט צדקה פארן זאגן די תחינות (משנה ברורה תקפא, כז).
- מ׳גייט נישט צוויי מאל אין איין טאג צום זעלבן קבר (משנה ברורה תקפא, כז).
- כהנים טארן נישט קומען אין ד׳ אמות פון א קבר (שולחן ערוך יורה דעה שעא); א כהן זאל פרעגן זיין רב פארן גיין אין א בית החיים אדער אהל.
- ס׳איז א פארשפרייטער מנהג אוועקצולייגן א שטיינדל אויף דער מצבה, און זיך וואשן די הענט ביים ארויסגיין פון בית החיים.
די טעקסטן זענען איבערגעקוקט אויף Sefaria.org (ברכות נח ע״ב; משנה ברורה תקפא, כז; שולחן ערוך יורה דעה שעא). דער סדר פון תהלים איז לויט מענה לשון ווי עס שטייט אין סידורים.
פריער און שפעטער
פאר אים
- דער מהר״ל מפראג זי״ע — זיין רבי; ראש ישיבה אין פראג
- דער רמ״א זי״ע — דער פריערדיגער פוסק פון קראקא, וואס רוט אין דעם זעלבן בית החיים
- דער ב״ח זי״ע, רבי יואל סירקיש — אב״ד פון קראקא פון שנת שע״ט ביז זיין הסתלקות כ׳ אדר שנת ת׳. דער תוספות יום טוב זי״ע איז געווארן רב אין קראקא אין שנת ת״ג, א פאר יאר שפעטער, און רוט אין דעם זעלבן בית החיים.
- דער מגלה עמוקות זי״ע — ראש ישיבה און דרשן פון קראקא א דור פריער; ער רוט אויך אין דעם זעלבן בית החיים
- רבי יהושע העשיל, בעל מגיני שלמה זי״ע — ראש ישיבה אין קראקא; נאך זיין הסתלקות איז דער תוספות יום טוב זי״ע געווען זיין ממלא מקום
נאך אים
- —
בני דורו
- דער מגלה עמוקות זי״ע — א ביסל עלטער, אין דעם זעלבן דור פון תורה אין פוילן; ער איז נסתלק געווארן אין שנת שצ״ג, פאר דעם תוספות יום טוב׳ס יארן אין קראקא
- יאסעלע דער הייליגער קמצן זי״ע — לויט דער מסורה האט ער געלעבט אין קראקא אין די זעלבע יארן; זייערע ציונים שטייען זייט ביי זייט ביי דער וואנט פונעם רמ״א בית החיים
מקורות
די ידיעות אויף דעם בלאט זענען גענומען פונעם פריערדיגן וועבסייט און פון די מקורות וואס זענען דא אנגעצייכנט. וואו די מקורות זענען חלוק, ווערט עס דערמאנט.
- Archived English pages of globalkvittel.com (Wayback Machine, especially 2024-04-27 and 2025-10-30)
- Archived German home, globalkvittel.com/de/342-2/ (2024-04-27)
- Wikipedia: Yom-Tov Lipmann Heller
- Jewish Encyclopedia: Heller, Yom-Ṭob Lipmann ben Nathan ben Moses Levi (gives 7 September 1654)
- Hebcal date converter (Hebrew–Gregorian yahrzeit dates, including 5787)
- Wikipedia: Yossele the Holy Miser (the mesorah of his hidden tzedakah and the kever next to the Tosefos Yom Tov zy"a in the Remah Beis Hachaim)
שיקט א קוויטל
שיקט א קוויטל צו דער תוספות יום טוב זי״ע
שרייבט אריין די נעמען און די בקשה, און דער שליח וועט ברענגען דאס קוויטל צום ציון. מיטן קוויטל גייט א פדיון נפש — פון אכצן דאלאר און ארויף, וויפל איר ווילט. דערנאך ווערט איר אריבערגעפירט צו א זיכערן בלאט צו באצאלן. דער שליח באקומט דאס קוויטל ערשט נאכדעם וואס דער פדיון איז אנגעקומען.